Những ngày đầu tiên đặt chân đến Canada để theo học chương trình tiến sĩ, tâm trí tôi lại miên man nghĩ về một đoạn văn trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 6, một đoạn văn mà thế hệ chúng tôi thuộc nằm lòng dù không bắt buộc: “Dòng suối đổ vào sông, sông đổ vào dải trường giang Volga, con sông Volga đi ra bể. Lòng yêu nhà, yêu làng xóm, yêu miền quê trở nên lòng yêu Tổ quốc.”
Thời còn đi học, đoạn trích này không để lại trong tôi nhiều ấn tượng sâu sắc. Nó thường được cô giáo nhắc đến như một dẫn chứng kinh điển, bên cạnh nhiều câu nói nổi tiếng khác, để chúng tôi sử dụng trong các bài văn nghị luận. Tôi không thể nhớ nổi mình đã trích dẫn những lời của nhà báo Liên Xô Ilya Ehrenburg bao nhiêu lần mà chưa từng tìm hiểu hoàn cảnh ra đời của chúng.
Chỉ đến khi ngôi nhà thân thương, tổ dân phố nơi tôi lớn lên, và cả những câu nói hay về Hà Nội yêu dấu đã lùi xa sau đường chân trời, tôi mới thôi thúc tìm đọc lại nguyên văn bài báo của Ehrenburg. Tôi bắt đầu hành trình tìm lại xứ sở của mình khi nó không còn bao bọc tôi như ngày ở nhà. Tôi tự hỏi điều gì đã làm nên một “người Việt” khi bạn bè và đồng nghiệp nơi đất khách không cùng tôi chia sẻ một dòng chảy lịch sử.
Rất ít người có thể hiểu được cảm giác xì xụp một bát phở nóng hổi giữa trời đông giá lạnh, nhưng tôi nhận ra những người bạn Đông Âu lại có thể đồng cảm phần nào với ký ức tuổi thơ của tôi, bởi chúng tôi từng lớn lên dưới cùng một màu cờ tư tưởng. Anya, một cô gái Ukraine tôi quen ở câu lạc bộ tiếng Nga, đã giúp tôi tìm lại bài báo mang tựa đề Thử lửa của Ehrenburg, được đăng trên tờ Sao Đỏ (Krasnaya Zvezda) vào ngày 27 tháng 6 năm 1942, lưu trữ tại một thư viện trực tuyến.
