Trong hành trình tìm kiếm sự trưởng thành và sống một cuộc đời ý nghĩa, con người thường đối mặt với một khái niệm phức tạp: cái tôi. Phật giáo đã từng ví von, chỉ cần nhìn vào một bức ảnh chụp chung, ta có thể thấy rõ bản chất của con người: luôn ưu tiên nhìn vào hình ảnh của mình trước khi đánh giá bức ảnh đó có đẹp cho cả nhóm hay không. Điều này phản ánh một sự thật căn bản: chúng ta có xu hướng đánh giá mọi thứ dựa trên lăng kính “mình thế nào”.
Rene Descartes, nhà triết học vĩ đại, đã bắt đầu cuộc truy tầm triết học của mình bằng câu hỏi: Điều gì là không thể nghi ngờ, là chắc chắn? Câu trả lời của ông là “Tôi suy tư, vậy tôi hiện hữu!”. Điều này khẳng định rằng, điều thật nhất đối với chúng ta chính là ý thức của mình. Tuy nhiên, chúng ta lại thường bị giam hãm trong một “nhà tù” tâm lý mà các nhà tâm lý học gọi là ái kỷ – một sự ưu tiên bản thân quá đáng, giữ chúng ta gắn chặt vào chính mình và những mối bận tâm riêng tư. Giống như lời ví von về bức ảnh nhóm, chúng ta ít để tâm đến hành động của người khác mà tâm điểm luôn hướng về bản thân.
Tình trạng này không hề đơn giản là sự ấu trĩ có thể xóa bỏ khi ta tự nhận mình đã trưởng thành và có tâm linh. Cái tôi và tính ái kỷ đi kèm không dễ dàng biến mất chỉ vì ta cho rằng mình đã vượt lên trên cái tôi ích kỷ. Chúng là một phần bẩm sinh, không dễ chữa lành, và không nhất thiết phải tiêu biến. Thực tế, cái tôi là trọng tâm của ý thức, là yếu tố cấu thành nên con người chúng ta. Một cái tôi mạnh mẽ, lành mạnh là cần thiết để ta vững vàng, tự bảo vệ mình và có khả năng cống hiến cho người khác.
Nhiều người có lẽ sẽ ngạc nhiên khi biết rằng những vĩ nhân, những bậc thánh nhân như Thánh Phanxicô Assisi, Thánh Têrêxa thành Avila, Têrêxa Hài Đồng Giêsu, hay Mẹ Têrêxa, dù khiêm nhường đến đâu, lại sở hữu một cái tôi rất mạnh mẽ. Họ có một ý thức rõ ràng về bản thân, về thiên tư và tầm quan trọng của mình. Tuy nhiên, điểm khác biệt cốt lõi nằm ở chỗ, họ luôn ý thức rằng tài năng và phẩm chất của mình không bắt nguồn từ chính họ và không chỉ dành riêng cho họ. Tương tự như dân Israel ý thức mình là dân được chọn, họ hiểu rằng nguồn cội mọi ơn huệ là từ Thiên Chúa và được ban cho để phục vụ tha nhân. Đây chính là sự phân biệt giữa một cái tôi mạnh mẽ và tính ích kỷ. Người ích kỷ sở hữu cái tôi mạnh và tài năng, nhưng lại xem mình là nguồn gốc và mục đích cuối cùng của chúng. Ngược lại, những con người vĩ đại, dù có cái tôi mạnh mẽ, nhưng luôn nhận thức rằng tài năng của họ là phương tiện để trao ban cho người khác.
Do đó, mục đích của sự trưởng thành đích thực không phải là tiêu diệt cái tôi, mà là xây dựng một cái tôi lành mạnh, một cái tôi biết đóng góp vào một “cái tôi lớn hơn”, đó là hình ảnh chung của cả cộng đồng. Tuy nhiên, hành trình đạt đến sự trưởng thành này đầy thử thách, đôi khi khiến chúng ta rơi vào tình trạng hoặc quá đề cao bản thân, ít nhận thức về Thần linh, hoặc suy thoái, trống rỗng giá trị cá nhân và lãng quên Thần linh.
Trưởng thành và thánh thiện không đồng nghĩa với việc tiêu diệt hay khinh miệt cái tôi, như một số quan niệm tâm linh sai lầm cho rằng bản tính con người là xấu xa. Cái tôi là một phần tất yếu của bản thể, là yếu tố cấu thành tự nhiên của chúng ta. Chúng ta cần một cái tôi lành mạnh để tồn tại và phát triển. Vì vậy, thay vì triệt tiêu hay coi thường cái tôi, chúng ta cần trao cho nó một vai trò chính đáng, để giữ cho bản thân đúng mực, bảo toàn tài năng và nhận thức rõ nguồn cội cũng như mục đích của chúng.
Điều này lại chỉ có thể đạt được thông qua một phương cách nghịch lý. Chúa Giêsu đã dạy: “Ai tìm được sự sống mình thì sẽ mất, ai mất sự sống mình vì Ta, thì sẽ tìm lại được sự sống”. Lời kinh nổi tiếng của Thánh Phanxicô Assisi đã diễn tả trọn vẹn điều này: “Lạy Chúa toàn năng, xin cho con đừng tìm kiếm quá nhiều, tìm an ủi người hơn được người an ủi, tìm hiểu biết người hơn được người hiểu biết, tìm yêu mến người hơn được người mến yêu. Vì chính khi hiến thân là khi được nhận lãnh, chính lúc quên mình là lúc gặp lại bản thân. Vì chính khi thứ tha là khi được tha thứ, chính lúc chết đi là khi vui sống muôn đời.” Chỉ bằng cách từ bỏ cái tôi vị kỷ, chúng ta mới có thể xây dựng một cái tôi lành mạnh.
Cuối cùng, chúng ta hãy suy ngẫm về lời khuyên trí tuệ của triết gia Trang Tử: “Nếu bạn đang ở trên một chiếc thuyền nhỏ và một chiếc thuyền khác đâm vào bạn, bạn sẽ tức giận nếu có người chèo thuyền, nhưng bạn sẽ không nổi giận nếu chiếc thuyền đó không có ai.” Tại sao lại có sự khác biệt đó? Trang Tử giải thích: “Một người để cái tôi của mình ra đi ‘không dấu vết’. Người đó không làm ai nổi giận.” Lời dạy này nhấn mạnh rằng, khi ta buông bỏ sự bám chấp vào cái tôi, ta sẽ giải phóng mình khỏi những cơn giận dữ và tìm thấy sự bình an nội tại.
